In 2014 werd het werk overgebracht naar het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) in Brussel, waar verschillende onderzoekers het onder de loep namen en nieuwe inzichten verwierven over de gebruikte materialen, de opbouw en de datering van het schilderij.

Tijdens dit onderzoek werd onder meer de ondertekening zichtbaar gemaakt en vastgelegd: de voorbereidende tekening die op de grondlaag werd aangebracht vóór het schilderen begon. Deze onthulde bijzonderheden over de werkwijze van de schilder en de opbouw van het werk. De resultaten bieden een schat aan informatie, die toelaat het schilderij te vergelijken met andere stadsgezichten van Gent uit dezelfde periode en die ook helpt bij de datering ervan.

In onderstaande video krijg je tekst en uitleg bij dit onderzoek.

Tegenwoordig is het schilderij eigendom van de Stad Gent en behoort het tot de collectie van het STAM. Daarvoor had het schilderij een aantal andere eigenaars.

De Sint-Pietersabdij

Het tot nu toe oudste document dat het schilderij expliciet vermeldt, is een rekeninguittreksel uit 1728. Maximiliaan Reynax en Philipus Jacobus Benthuys kregen van het Gentse stadsbestuur de opdracht om een deel ervan te kopiëren. Het schilderij bevond zich op dat ogenblik in de Sint-Pietersabdij. De tekening van Reynax en Benthuys brengt de wijk Ham en de Sint-Baafsabdij in beeld. Het document moest dienen als bewijsstuk in een proces tussen de Stad Gent en de bisschop omtrent de jurisdictie over de wijk, een proces dat zeventig jaar zou aanslepen.

De Gentse paters augustijnen

Schaarse getuigenissen – zoals die van Jean-Baptiste Delbecq (1771-1840), verzamelaar en lid van de stedelijke erfgoedcommissie, uit 1833 – geven aan dat het schilderij in de 18de eeuw in het bezit was van de Gentse paters augustijnen.

De familie Goetghebuer

De eerste vermelding van het schilderij in het bezit van de familie Goetghebuer dateert van 1825. In dat jaar werd in het tijdschrift Messager des Sciences et des Arts aangekondigd dat Charles Onghena een gravure zou maken van het schilderij dat in het bezit was van architect Goetghebuer.

Hoe en wanneer het schilderij precies in het bezit van de familie Goetghebuer kwam, is niet bekend. Was het vader Jacques Goetghebuer (+1825), timmerman en bouwmeester van beroep, die het schilderij verwierf voor of in 1797, toen de inboedel van het augustijnenklooster verkocht werd? De familie Goetghebuer woonde in de Langesteenstraat en had als buren van de augustijnen zeker contact met hen. Of kwam het werk later rechtstreeks in handen van P.J. Goetghebuer (1788-1866), architect en verzamelaar?

De Stad Gent

De Stad Gent kocht het Panoramisch gezicht op Gent 1534 in 1875-1876 uit de nalatenschap van P.J. Goetghebuer. Samen met nog twee andere stadsgezichten werd er 4000 frank voor betaald. Tien jaar eerder had men al geprobeerd de stadsgezichten te verwerven voor het museum, de voorloper van het huidige STAM. In 1868 had de stad uit dezelfde nalatenschap de iconografische verzameling Atlas Goetghebuer gekocht.

Het Panoramisch gezicht op Gent 1534 is geschilderd vanuit het oosten. Daardoor zijn de Sint-Baafsabdij en haar omgeving prominent op de voorgrond voorgesteld. Uit de gekozen invalshoek, namelijk de zijde van de abdij en de invalswegen uit Antwerpen, kunnen we afleiden dat de observatie voor het schilderij gebeurde op de Kappelleberg, het huidige Campo Santo in Sint-Amandsberg. Vanop deze heuvel kreeg men een duidelijk overzicht over de stad en kon men gebouwen en straten herkenbaar weergeven.

Vanwege de gedetailleerde voorstelling van de Sint-Baafsabdij op het voorplan werd tot nu toe verondersteld dat een van de abten de opdrachtgever van het werk was. Als dit echter zo was, dan zouden het wapenschild van de abt en dat van de abdij zeker op het schilderij voorkomen.

Het lijkt aannemelijker dat de Stad Gent de bestelling plaatste, aangezien de wapenschilden van Gent en Vlaanderen op het schilderij zijn aangebracht. Het panoramisch gezicht kadert trouwens volledig in de idee van representatie. De stad zelf is het onderwerp. We krijgen een realistisch beeld van een grootstad uit de eerste helft van de 16de eeuw, met veel bedrijvigheid, imposante gebouwen, grote pleinen en een ontwikkeld stratenpatroon. Ook het omringende landschap en de daarin gesitueerde gebouwencomplexen zijn voorgesteld. Het panoramisch gezicht heeft in dit opzicht een symbolische kracht en functie: het wil indruk maken.

We kunnen spreken van een stadsportret. Ook de auteur van de codex van München gebruikt dezelfde term voor zijn getekend stadsgezicht.

Het panoramisch gezicht is niet gesigneerd en tot nu toe is er geen document bekend dat verwijst naar de auteur van het werk. Uit de werkwijze van de maker is af te leiden dat hij waarschijnlijk gebruikmaakte van tekeningen, opmetingen en schetsen die aanwezig waren in het atelier of bij de opdrachtgever. Het actualiseren gebeurde dan op het terrein. De realisatie van een dergelijk panoramisch gezicht vergt dus heel wat voorbereidend werk. Deze werkwijze laat vermoeden dat de maker tot het milieu van schilders-kaartenmakers behoorde.

In het verleden werd Gerard Horenbault (1460/1465-1541) of zijn zoon Elooi vaak vooropgesteld als maker van het panoramisch gezicht op Gent. Deze toeschrijving is vooral te danken aan de talrijke gegevens die over de familie Horenbault bekend zijn. Er waren in die periode ook andere schilders-kaartenmakers actief in Gent, maar gegevens over hen ontbreken.

Wat voor Gerard als mogelijke uitvoerder pleit, is dat hij werkzaam was als schilder, ontwerper en cartograaf. Voor de Stad Gent maakte hij in 1510-1511 een aantal kaarten van deelgebieden van Gent, die tot in de 17de eeuw gebruikt werden. Hij werkte en verbleef korte tijd in England, maar was zeker van 1534 tot 1541 in Gent. Hij werd in zijn atelier bijgestaan door een schare medewerkers, onder wie ook zijn zoon Elooi.

De 16de-eeuwse geaquarelleerde tekening uit de Codex Iconograficus Flandriae werd in het verleden al vergeleken met ‘de 1534’. Ze geeft namelijk eveneens de stad weer vóór de grote veranderingen als gevolg van de strafmaatregel die keizer Karel V in 1540 oplegde, onder andere de afbraak van de Sint-Baafsabdij. De ontdekte ondertekening betekende een nieuw punt van vergelijking.

Beide zichten geven een perspectivisch beeld van de stad maar vanuit een iets ander gezichtspunt. De Sint-Baafsabdij staat bij beide op de voorgrond. Sommige windmolens en gebouwen bij de omheiningsmuur zijn op beide werken terug te vinden. Gedetailleerde anekdotische motieven, zoals de personages, de dieren en het schip in de linkerbenedenhoek, komen op de tekening en het schilderij op een identieke plaats en in een identieke compositie voor.

De oudste voorbeelden, zoals het Gezicht op Gent van Pieter de Keysere uit 1524 en het stadsgezicht in het boekje van Cornelis Vander Heyden, gedrukt in 1545, tonen een skyline of een deel van de stad. De torens zijn de voornaamste herkenningspunten, die een identificatie toelaten. Meestal zijn het geen geschilderde gezichten maar houtsneden. Deze konden op grote schaal verspreid worden en vervulden dus ook een belangrijke rol.

Het Panoramisch gezicht op Gent 1534 daarentegen toont de stad in haar geheel en in een perspectivische weergave. Het is een echt stadsportret. Ook de grote kaart die Jan Oste in 1551 voor het Gentse stadsbestuur vervaardigde, wordt in de stadsrekeningen aangeduid als een geschilderd stadsportret. Het schilderij ging verloren, maar Oste maakte in 1552 zelf een gravure van zijn werk. Daarop is de weergave van de stad naar het oosten georiënteerd.

De overgang van traditionele, perspectivisch geschilderde stadsgezichten naar eigenlijke stadskaarten is duidelijk bij de voorstelling van Gent door Jacob Roelofs van Deventer (ca. 1500-1575). Hij was de eerste kaartenmaker in de Nederlanden die wetenschappelijk te werk ging. Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de cartografie in de Nederlanden. Zijn Plan van Gent van 1559/1575 toont een accurater beeld dan de oude panoramische gezichten en is naar het noorden georiënteerd.

Dit neemt niet weg dat men in geval van betwistingen en processen vaak teruggreep op oudere panoramische gezichten die vroegere situaties in beeld brachten. Zo inspireerde Lucas de Heere zich in 1564 op het Panoramisch gezicht op Gent 1534 toen hij voor Viglius Aytta van Zuichem (1507-1577), tweede gemijterde proost van het Sint-Baafskapittel, de toen verdwenen Sint-Baafsabdij moest voorstellen naar een oud model.

Uit het wetenschappelijke onderzoek blijkt ten volle dat het schilderij past in de schildertraditie van de 16de-17de eeuw in onze gewesten. Zowel de drager als de gebruikte schildertechnieken en pigmenten zijn te situeren in de 16de eeuw. Er zijn geen anomalieën ontdekt die deze datering zouden tegenspreken.

Ook het historisch-archeologische onderzoek leidt tot eenzelfde conclusie. Dit is het oudste gekende stadsgezicht waarop de stad Gent volledig is voorgesteld. Het past in de traditie van geschilderde stadsgezichten die in de Lage Landen in de 16de-17de eeuw tot stand kwam. Hoe meer archeologisch, bouwhistorisch en historisch onderzoek verricht wordt naar de stedenbouwkundige en architectonische ontwikkeling van Gent, hoe sterker naar voren komt dat het panoramisch gezicht op Gent van 1534 een zeer betrouwbaar tijdsdocument is voor de periode 1530-1540.

Dankzij het interdisciplinaire onderzoek beschikken we nu over een schat aan nieuwe gegevens over dit topstuk, dat een centrale plaats inneemt in de collectie van het STAM. Deze inzichten zetten aan tot verdere studie van het stadsgezicht.

De resultaten van het onderzoek zijn ook gepubliceerd in 'Het panoramisch gezicht op Gent 1534' in 'Handelingen der Maatschappij der Geschiedenis en Oudheidkunde' (pdf - 3MB)